ลูกคลอดก่อนกำหนดหรือน้ำหนักตัวน้อย กลับบ้านแล้วดูแลอย่างไร

ทารกที่คลอดก่อนกำหนดแต่ละคนต่างกันมาก บางคนเกิดใกล้ครบกำหนดและแข็งแรงดี บางคนต้องอยู่หออภิบาลทารกแรกเกิด (NICU) หลายสัปดาห์ แผนการดูแลจึงต้องมาจากทีมที่รู้จักลูกของคุณ ก่อนกลับบ้านให้ถามและจดเรื่องเหล่านี้ไว้

ทารกที่เกิดก่อนกำหนดมากหรือตัวเล็กมาก มักต้องตรวจตาเพื่อหาโรคจอประสาทตาผิดปกติในทารกคลอดก่อนกำหนด (ROP) และบางคนต้องตรวจซ้ำหลังกลับบ้านตามที่จักษุแพทย์นัด ส่วนการตรวจคัดกรองการได้ยินมักทำก่อนออกจากโรงพยาบาล แล้วแพทย์จะติดตามการได้ยินต่อในการตรวจสุขภาพแต่ละครั้ง อย่าเลื่อนหรือข้ามนัดเหล่านี้เอง ถ้าไปตามนัดไม่ได้ ให้โทรนัดใหม่กับโรงพยาบาลทันที

ทารกกลุ่มนี้มีไขมันใต้ผิวน้อยและผิวบาง จึงเสียความร้อนง่าย วิธีให้ความอบอุ่นที่องค์การอนามัยโลกแนะนำสำหรับทารกคลอดก่อนกำหนดและน้ำหนักตัวน้อย คือการกอดแบบเนื้อแนบเนื้อ หรือการดูแลแบบแม่จิงโจ้ (Kangaroo mother care) ซึ่งทำได้ทั้งที่โรงพยาบาลและที่บ้าน ช่วยให้ลูกอุ่น ลดการติดเชื้อ และช่วยเรื่องการกินนม ยิ่งทำได้หลายชั่วโมงต่อวันยิ่งดี

คุณแม่เป็นคนทำหลักถ้าทำได้ แต่พ่อ คู่ชีวิต หรือคนในครอบครัวผลัดกันทำได้เช่นกัน

เริ่มจากสัญญาณเตือนก่อน ถ้าลูกปลุกไม่ค่อยตื่นมากินนม ไม่ดูดนม หรือผ้าอ้อมเปียกน้อยลงชัดเจน ให้พาไปพบแพทย์ทันที ส่วนเรื่องน้ำหนัก ให้ไปชั่งตามนัดทุกครั้ง เพราะน้ำหนักที่ขึ้นตามเป้าเป็นตัวบอกสำคัญว่าลูกได้นมพอ

นมแม่สำคัญมากสำหรับทารกคลอดก่อนกำหนด เพราะมีทั้งสารอาหาร สารภูมิคุ้มกัน และย่อยง่าย ทั้งกรมอนามัยและองค์การอนามัยโลกจึงแนะนำให้ใช้นมแม่เป็นหลัก

เกณฑ์ผ้าอ้อมและน้ำหนักในหน้าการให้นมของเว็บนี้เขียนสำหรับทารกครบกำหนดทั่วไป ถ้าโรงพยาบาลให้เป้าหมายของลูกไว้ต่างออกไป ให้ยึดของโรงพยาบาล

เรื่องวัคซีน คู่มือของกรมอนามัยระบุว่าทารกคลอดก่อนกำหนดรับวัคซีนตามอายุจริงนับจากวันเกิด เหมือนทารกครบกำหนด ไม่ได้นับตามอายุปรับแก้ จึงไม่ควรเลื่อนวัคซีนเองเพราะเห็นว่าลูกยังตัวเล็ก บางเข็มแพทย์อาจปรับเวลาตามน้ำหนักแรกเกิดหรืออาการของลูก ซึ่งแพทย์จะเป็นผู้แจ้ง ให้ไปตามนัดที่บันทึกไว้ในสมุดบันทึกสุขภาพแม่และเด็กทุกครั้ง

ทารกคลอดก่อนกำหนดมีภูมิคุ้มกันต่ำ จึงติดเชื้อได้ง่าย สิ่งที่ทุกคนในบ้านทำได้ทุกวันคือ

ปรึกษาแพทย์ที่นัดติดตาม ถ้าลูกทำสิ่งที่ควรทำได้ตามอายุปรับแก้ไม่ได้ มีทักษะที่เคยทำได้แล้วหายไป ไม่มองตามวัตถุ มองลอยไม่โฟกัส ตาเข ไม่ตอบสนองต่อแสง หรือขยับแขนขาสองข้างไม่เท่ากัน

อายุปรับแก้ (Corrected age) คืออายุที่นับเหมือนลูกเกิดตอนครบกำหนด 40 สัปดาห์ วิธีคิดคือเอาอายุจริงเป็นสัปดาห์ ลบด้วยจำนวนสัปดาห์ที่ลูกเกิดก่อนครบ 40 สัปดาห์ เช่น ลูกเกิดตอนอายุครรภ์ 32 สัปดาห์ ตอนนี้อายุจริง 16 สัปดาห์ (4 เดือน) อายุปรับแก้คือ 16 ลบ 8 เท่ากับ 8 สัปดาห์ (2 เดือน)

ให้ใช้อายุปรับแก้เทียบพัฒนาการจนลูกอายุจริงประมาณ 2 ปี ส่วนวัคซีนยังใช้อายุจริงตามที่เขียนไว้ข้างบน ลูกที่ทำอะไรได้ช้ากว่าเด็กที่เกิดวันเดียวกัน แต่ทันตามอายุปรับแก้ ถือว่าเป็นไปตามที่คาดไว้

เรื่องใจของพ่อแม่ก็ใช้หลักเดียวกัน ถ้าคุณรู้สึกเศร้า กังวล หรือเหนื่อยจนกินไม่ได้ นอนไม่ได้แม้ลูกหลับ หรือดูแลตัวเองและลูกไม่ไหว ให้บอกแพทย์หรือพยาบาลในวันนัดของลูก หรือโทรปรึกษาสายด่วนสุขภาพจิต 1323 ได้เลย ถ้ามีความคิดอยากทำร้ายตัวเองหรือลูก ให้บอกคนใกล้ตัวและไปโรงพยาบาลทันที

องค์การอนามัยโลกยอมรับว่าครอบครัวของทารกคลอดก่อนกำหนดต้องเจอความเครียดหนัก ทั้งจากการดูแลที่เข้มข้นและความกังวลเรื่องสุขภาพของลูก ความรู้สึกนี้จึงไม่ได้แปลว่าคุณอ่อนแอ คุณแม่ยังต้องพักฟื้นหลังคลอดด้วย ขอให้คนในครอบครัวช่วยงานบ้าน และผลัดกันดูแลลูก รวมทั้งผลัดกันกอดเนื้อแนบเนื้อ เพื่อให้คุณแม่ได้พัก