ตัวเหลืองในเด็กแรกเกิด แบบไหนปกติ แบบไหนต้องรีบไปหาหมอ

ตัวเหลืองเกิดจากสารสีเหลืองชื่อบิลิรูบิน (Bilirubin) ในเลือดสูงขึ้น บิลิรูบินมาจากการสลายเม็ดเลือดแดงเก่า แล้วตับจะจัดการให้ขับออกทางอุจจาระและปัสสาวะ เด็กแรกเกิดมีเม็ดเลือดแดงมาก เม็ดเลือดแดงอายุสั้นกว่าของผู้ใหญ่ และตับยังทำงานนี้ได้ไม่เต็มที่ สารเหลืองจึงค้างอยู่ที่ผิวและตาขาวได้ง่ายในช่วงแรกเกิด

ตัวเหลืองแบบที่พบบ่อยที่สุดมักเริ่มเห็นหลังอายุ 24 ชั่วโมง เหลืองมากที่สุดราววันที่ 3–5 หลังคลอด แล้วค่อย ๆ จางลง ส่วนใหญ่หายไปภายในราว 2 สัปดาห์ ระหว่างนั้นลูกยังตื่นดีและดูดนมได้ดี

ที่ต้องเฝ้าดูเพราะถ้าบิลิรูบินสูงมาก สารนี้ผ่านเข้าไปทำลายเนื้อสมองได้ เรียกว่าเคอร์นิกเทอรัส (Kernicterus) ซึ่งเป็นความเสียหายถาวร ข่าวดีคือภาวะแทรกซ้อนส่วนใหญ่ป้องกันได้ ถ้าลูกได้รับการตรวจค่าเหลืองตามนัดในสัปดาห์แรก และได้รับการรักษาเมื่อค่าถึงเกณฑ์

แบบแรกเกิดจากลูกได้นมไม่พอ (Breastfeeding jaundice) พบในสัปดาห์แรก มักเหลืองมากราววันที่ 3–5 และมักมาพร้อมน้ำหนักลดมากกว่าปกติ เมื่อได้นมน้อย ลูกจะถ่ายน้อย บิลิรูบินที่ควรออกไปกับอุจจาระจึงถูกดูดกลับเข้าร่างกาย สาเหตุที่พบบ่อยคือท่าอุ้มหรือการเข้าเต้ายังไม่ถูก น้ำนมมาช้า ลูกง่วงจนดูดได้ไม่นาน หรือลูกมีปัญหาที่ทำให้ดูดได้ไม่ดี เช่น ลิ้นติด ทางแก้คือช่วยให้ลูกได้นมมากขึ้น ไม่ใช่หยุดนมแม่

แบบที่สองคือตัวเหลืองจากน้ำนมแม่ (Breast milk jaundice) มักเริ่มเห็นปลายสัปดาห์แรก เห็นชัดในสัปดาห์ที่ 2–3 และอาจเหลืองจาง ๆ ต่อได้นานเป็นเดือน บางคนนานถึงราว 3 เดือน เชื่อว่าเกิดจากสารบางอย่างในน้ำนมแม่ที่ทำให้ร่างกายลูกกำจัดบิลิรูบินได้ช้าลง ลูกแบบนี้กินได้ดีและน้ำหนักขึ้นดี แทบไม่เป็นอันตราย และส่วนใหญ่ให้นมแม่ต่อได้ตามปกติ

แต่อย่าเพิ่งสรุปเองว่าลูกเป็นแบบที่สอง ถ้ายังเหลืองหลังอายุ 2 สัปดาห์ ต้องให้แพทย์ตรวจก่อนเสมอ เพราะโรคของตับและท่อน้ำดีบางโรคก็เริ่มด้วยตัวเหลืองที่ไม่ยอมหายเหมือนกัน

สิ่งที่พ่อแม่ทำได้เองคือให้นมบ่อย ในช่วงแรกควรได้นมวันละ 8–12 ครั้ง ถ้าลูกหลับนานจนเลยมื้อ ให้ปลุกมากินนม แล้วดูสัญญาณว่าลูกได้นมพอ

ถ้าลูกมีข้อใดข้อหนึ่งด้านล่าง แพทย์มักนัดตรวจค่าเหลืองใกล้ชิดขึ้น ถ้ารู้ว่ามีข้อไหน ให้บอกแพทย์หรือพยาบาล และพาไปตามนัดทุกครั้งแม้ลูกจะดูสบายดี

การดูด้วยตาช่วยบอกว่าลูกเริ่มเหลืองหรือเหลืองมากขึ้น แต่บอกไม่ได้ว่าค่าสูงแค่ไหน ค่าที่กะด้วยตากับค่าที่ตรวจจริงคลาดกันได้มาก และยิ่งคลาดเคลื่อนในเด็กผิวคล้ำหรือเด็กที่เพิ่งส่องไฟ แนวทางการดูแลตัวเหลืองจึงให้ยืนยันด้วยการวัดเสมอ ด้วยเครื่องแตะผิวหรือการเจาะเลือด

ช่วงที่เหลืองมากที่สุดมักตรงกับช่วงที่ลูกกลับบ้านแล้ว คนในบ้านจึงมักเป็นคนแรกที่เห็น ถ้าโรงพยาบาลนัดกลับมาตรวจตัวเหลือง ให้ไปตามนัดแม้ลูกจะดูไม่ค่อยเหลือง และถ้าไม่แน่ใจ ให้พาไปตรวจได้เลย ไม่ต้องรอวันนัด

ถ้าค่าเหลืองถึงเกณฑ์ แพทย์จะรักษาด้วยการส่องไฟ (Phototherapy) เกณฑ์นี้ขึ้นกับอายุของลูกเป็นชั่วโมง อายุครรภ์ตอนคลอด และปัจจัยเสี่ยง ไฟที่ใช้เป็นหลอดชนิดพิเศษ ส่วนใหญ่เป็นแสงสีฟ้า ช่วยเปลี่ยนบิลิรูบินในผิวให้ขับออกทางน้ำดีและปัสสาวะได้ ลูกจะใส่แค่ผ้าอ้อมและมีผ้าปิดตา การรักษาในโรงพยาบาลมักใช้เวลาราว 1–2 วัน ระหว่างนั้นยังให้นม เปลี่ยนผ้าอ้อม และอุ้มกอดได้เป็นช่วงสั้น ๆ ตามที่ทีมดูแลบอก

หลังหยุดส่องไฟ ค่าเหลืองอาจขยับขึ้นอีกเล็กน้อย แพทย์จึงอาจนัดตรวจซ้ำ ส่วนรายที่ค่าสูงมากหรือเริ่มมีอาการทางสมอง แพทย์อาจต้องถ่ายเปลี่ยนเลือด (Exchange transfusion) ในหอผู้ป่วยวิกฤต ซึ่งพบได้น้อย

ความเชื่อที่ได้ยินบ่อยในบ้านเรา และเหตุผลที่ไม่ควรทำ